Nowe kłopoty z Gontarczykiem

Spotkanie z publicystyką Piotra Gontarczyka, której najnowszy zbiór pt. Nowe kłopoty z historią ukazał się właśnie w wydawnictwie Prohibita, przywodzi nieuchronnie na myśl starą anegdotę o zdumionych pracownikach, którzy zbiegli się pod gabinetem szefa, z którego dochodziły dziwne okrzyki: nie do wiary! niemożliwe! nigdy bym nie pomyślał! Wreszcie ktoś odważny ośmielił się uchylić drzwi, za którymi zobaczył swojego przełożonego czytającego z wypiekami na twarzy słownik ortograficzny. Podobnie jest i z lekturą tekstów Gontarczyka, z tym że tworzy on nie tyle ortograficzny, co biograficzny słownik najnowszej historii Polski, zawierający niekiedy tak zaskakujące hasła, iż niejednemu mogą wyrwać się podobne słowa, jak w przytoczonej wyżej anegdocie. 
Wiele się mówi i słyszy o upadku nauk humanistycznych, technicyzacji życia, czy wręcz staromodności takich dziedzin, jak właśnie historia. Mają być one przeżytkiem, niezdolnym do poruszania współczesnego społeczeństwa. Tymczasem reakcja na najzwyklejszą prawdę przedstawianą od kilku lat przez młodego naukowca – w tym wypadku należącą już do historii, a więc, o ile można użyć takiego określenia, pewną i zamkniętą – jest w Polsce tak żywa, czego dowodzi choćby niezmordowana, wieloletnia akcja edukacyjna co niektórych mediów, że bez cienia przesady możemy postawić się na czele rankingu narodów wykształconych, pozostawiając daleko w tyle pogrążone w duchowej pustce społeczeństwa Zachodu. Jest to oczywiście reakcja przypominająca kogoś, komu pokazuje się ręką księżyc, a on twierdzi, że na jego zegarku jest południe, zresztą zapowiadali to w „Gazecie Wyborczej”. W tym sensie benedyktyńska niekiedy praca Piotra Gontarczyka, polegająca na mozolnym przekopywaniu się przez zdekompletowane źródła, jest niejako skazana już u początków na niezrozumienie, a autor na zarzuty, których litanię słyszymy zresztą pod adresem każdego, kto ośmieli się pisnąć choćby słowo przeciwko któremuś z autorytetów naszego trochę samozwańczego panteonu. Cóż po dowodach, cóż po dokumentach, skoro kazali krzyczeć „niemożliwe!”. Dobrze jednak, że ukazują się książki takie jak ta, którym okrzyki te nie służą za motto. Jest to przy tym praca ciekawa, do której wiele razy można wracać, zwłaszcza kiedy słyszy się niekończące się zapewnienia, że było zupełnie inaczej.
Nowe kłopoty z historią są, jak już wspomniałem, czymś w rodzaju krótkiego słownika biograficznego, przewodnika po życiorysach osób publicznie znanych (Jaruzelski, Wołoszański, Stefan Michnik, Sekuła, Piasecki i wielu innych), które – i to je łączy – mają jednak w biografiach fakty, o których opowieściami woleliby się akurat z publicznością nie dzielić. Piotr Gontarczyk nie jest jednak, jak się go chętnie przedstawia, pracownikiem na trzech etatach: sędziego, prokuratora i kata, który gilotynuje niewinnych ludzi. Jest naukowcem, a ściślej historykiem. Trudno zatem od niego wymagać, aby przeczytawszy jakiś dokument (a historia czasów, o których mowa, zapisana jest głównie w dokumentach – zwłaszcza ta niejawna), wydobył z kieszeni zapalniczkę i inkryminowany papier natychmiast spalił, razem z treścią, jaką na sobie niesie. To nie jest zadanie dla historyka, ale dla podwładnych gen. Kiszczaka, którzy zresztą na tyle dobrze je wykonali, że skutecznie utrudnili historykom normalną pracę. Toteż jeśli Gontarczyk, po solidnym zbadaniu odkrywa, że Marek Piwowski był cenionym i doskonale opłacanym agentem Służby Bezpieczeństwa, bo tak mówią fakty, nie wypada wręcz oczekiwać, aby się tą wiedzą z czytelnikami nie podzielił. Tak jak nie wypada rozsądnemu człowiekowi wierzyć w zapewnienia że on i jemu podobni „nikomu nie szkodzili”. W niniejszej książce, zawierającej wybór publicystyki z ostatnich lat, autor dzieli się z nami właśnie swoją wiedzą, która nie musi być różowa: musi być rzetelna.
Kolejną częścią wspomnianej pozycji są artykuły polemiczne oraz szkice z dziejów PRL, poruszające niekiedy tak zapomniane aspekty, jak choćby budowa willi Gierków i nieprawidłowości z nią związane. I tu znów, zwłaszcza w części polemicznej, niewiele mówią nam one o ich autorze, który czasem wprost wykazuje, że na przykład Jan Tomasz Gross przy pisaniu którejś ze swych książek nie odwiedził ani jednej biblioteki, albo nie zapoznał się z artykułem, który obficie cytuje. Mówią za to te teksty bardzo wiele o smutnym zjawisku, jakim jest tak zwana „historia życzeniowa”: nieważne jak było, ważne jak napiszemy („Prawda czasu, prawda ekranu”) oraz o kondycji moralnej niektórych współczesnych badaczy, którzy wydają się bardziej wierzyć w instrukcje, niż w normalne źródła. To samo dotyczy kwestii stosunków polsko-żydowskich, w której normalny dyskurs lub stosowanie ogólnie przyjętych kryteriów naukowych staje się już w pewnym sensie w ogóle zabronione. Dobrze, że są jeszcze ludzie, którzy mają odwagę nie do wypowiadania bezsensownej wojny wszystkim i wszystkiemu, ale do napisania prawdy, nawet za cenę salonowego ostracyzmu. Dotykamy tu pewnej bardzo ważnej rzeczy: Piotr Gontarczyk często używa w swoich tekstach określenia „warsztat historyka” dowodząc, że jego adwersarze, pominąwszy osobiste animozje wobec niego, nie bardzo trzymają się wyznaczonych przez ten warsztat reguł. Jest oczywiście sprawą czytelnika, w którą wersję wydarzeń zechce uwierzyć. Wydaje się jednak, po wnikliwej lekturze i ocenie przedstawionych dowodów i argumentów, że pochlebny dla autora sąd o pracy, którą podjął i o rzetelności tekstów, które w niniejszej książce publikuje, wyda na końcu jego własna dziedzina – historia.

Piotr Toboła-Pertkiewicz

Piotr Gontarczyk, Nowe kłopoty z historią, Warszawa 2008, Wydawnictwo Prohibita, stron 330, oprawa twarda.